ถ้าคุณทันยุคที่ต้องฟังเสียงโมเด็มต่อเน็ตบ้านดัง ติ๊ด…จี๊ด…ครืด…ครืด…
ยุคที่อยากลงระบบปฏิบัติการใหม่ต้องไปเดินหาแผ่นซีดีตามชั้นวางในห้างไอทีหรือพันทิปประตูน้ำ
คุณน่าจะเคยได้ยินชื่อนี้ผ่านหูมาบ้าง — Mandrake Linux
เดือนพฤษภาคม ปี 2015 บนเว็บไซต์ของบริษัทสัญชาติฝรั่งเศสชื่อ Mandriva มีประกาศสั้น ๆ ขึ้นมาชิ้นหนึ่ง ไม่มีพิธีรีตองอะไร สาระสำคัญมีเพียงเรื่องเดียวคือบริษัทกำลังเข้าสู่กระบวนการชำระบัญชี
คนทั่วไปอ่านแล้วอาจเลื่อนผ่านไปเฉย ๆ
แต่สำหรับคนเล่นคอมพิวเตอร์ยุคนั้น มันคือการปิดฉากอย่างเป็นทางการของระบบปฏิบัติการที่ครั้งหนึ่งเคยยิ่งใหญ่ และเคยเป็นความหวังที่จะขึ้นมาท้าชิงกับ Windows บนเครื่องพีซี
ทำไมระบบปฏิบัติการที่เคยครองใจผู้ใช้มากมาย ถึงเดินทางมาถึงจุดนี้
ในวันที่โลกไอทียังเข้าใจยาก
ย้อนไปปลายยุค 90 ถึงต้นปี 2000 Linux เป็นของใหม่ที่ดูน่าเกรงขามในหมู่เด็กสายคอมพ์ แต่มันมีปัญหาใหญ่คือติดตั้งยากมาก คนธรรมดาเห็นหน้าจอคำสั่งยึกยือก็ถอยกันหมด
ปี 1998 Mandrake Linux เกิดมาเพื่อทลายกำแพงนั้น พวกเขาทำให้การติดตั้งเป็นเรื่องง่าย มีหน้าจอสีสันให้คลิกเลือกเหมือนลงเกม มีเดสก์ท็อปที่คุ้นตา และจัดการอุปกรณ์ในเครื่องให้เสร็จสรรพ
ถ้าเทียบให้เห็นภาพ มันเหมือนร้านข้าวมันไก่สูตรดั้งเดิมที่ซ่อนในซอยลึก สั่งยาก กติกาเยอะ จนคนธรรมดาไม่กล้าเข้า แต่มีคนหยิบสูตรมาปัดฝุ่นใหม่ จัดร้านสะอาด ทำป้ายเมนูใหญ่ มีรูปให้ชี้สั่งได้ง่าย คนที่ไม่เคยกล้าลองก็เริ่มต่อคิวจนร้านแน่น
ช่วงนั้น Mandrake เป็นหนึ่งในดิสโทรที่ฮิตที่สุดในโลก มีคนใช้งานและพูดถึงกันแทบทุกเว็บบอร์ด
ของดีที่ไม่มีกำไร และการขยายที่เร็วเกินไป
บทเรียนแรกที่คนทำธุรกิจต้องเจอคือ ของที่ดีที่สุดไม่จำเป็นต้องรอดเสมอไป
Mandrake เป็นระบบปฏิบัติการที่ดี มีคนดาวน์โหลดมหาศาล แต่วิธีหาเงินตึงตัว เพราะซอฟต์แวร์แจกฟรีเกือบทั้งหมด รายได้จากบริการเสริมหรือการขายกล่องคู่มือบางเฉียบ เหมือนร้านก๋วยเตี๋ยวรสเด็ดที่คนแน่นตั้งแต่เช้าจรดเย็น แต่ขายถูก หักค่าแก๊ส ค่าวัตถุดิบ ค่าแรงแล้วเหลือติดกระเป๋าไม่กี่บาท ขายดีจนเหนื่อย แต่ไม่มีเงินเก็บและเริ่มติดหนี้สะสม
ปี 2003 บริษัทเบื้องหลังอย่าง MandrakeSoft ต้องยื่นขอฟื้นฟูกิจการจากปัญหาหนี้สิน
หลังรอดมาได้ในปี 2004 พวกเขากลับรีบขยายอย่างรวดเร็ว ด้วยการเข้าซื้อกิจการบริษัทไอทีอื่นในบราซิลและอเมริกา แล้วรวมตัวเป็นบริษัทใหม่ชื่อ Mandriva ในปี 2005 การเปลี่ยนชื่อและยุบรวมแบรนด์เพื่อหนีปัญหาลิขสิทธิ์คำว่า Mandrake ทำให้ลูกค้าเก่าเริ่มสับสนกับตัวตนใหม่
มังกรตัวใหม่และกล่องซีดีฟรีที่ส่งถึงบ้าน
ขณะที่ Mandriva กำลังวุ่นกับการปรับโครงสร้างหลังควบรวมกิจการ คู่แข่งหน้าใหม่อย่าง Ubuntu ก็เปิดตัวในปี 2004
Ubuntu เข้าใจโจทย์เรื่องความง่ายเหมือนกัน แต่มีทุนหนุนหลังจาก Mark Shuttleworth แบบเต็มกระเป๋า ยิ่งไปกว่านั้นยังสร้างแรงสั่นสะเทือนด้วยแคมเปญส่งแผ่นซีดีให้ลองใช้ฟรีถึงหน้าบ้าน ใครอยากได้แค่กรอกที่อยู่แล้วรอไปรษณีย์มาส่ง
ถ้าเทียบกับร้านเดิมที่เพิ่งฟื้นจากหนี้ อยู่ดี ๆ ปากซอยก็มีเครือร้านใหญ่มาติดแอร์ฉ่ำ แถมแจกจานทดลองชิมฟรีถึงบ้าน ลูกค้าประจำย่อมเปลี่ยนใจเดินเข้าร้านใหญ่ ลูกค้าของ Mandriva ค่อย ๆ หายไป ขณะที่ค่าใช้จ่ายยังเดินทุกวัน
แผลลึกจากการลดคน และการแยกตัวของทีมหลัก
ปี 2010 เงินทุนของ Mandriva เกือบหมด บริษัทรอดมาได้อีกครั้งจากเงินของกลุ่มทุนฝรั่งเศสและรัสเซีย แต่การเอาตัวรอดรอบนี้มาพร้อมเงื่อนไขที่เจ็บปวด คือการปลดพนักงานและทีมพัฒนาจำนวนมากเพื่อลดค่าใช้จ่าย
เมื่อหัวใจของซอฟต์แวร์คือคน การปลดนักพัฒนาหลักจึงเหมือนทุบเสาเข็มของตึก
ทีมที่ถูกปลดออกไปรวมตัวกันตั้งดิสโทรใหม่ชื่อ Mageia โดยใช้โค้ดพื้นฐานเดิมที่ร่วมกันสร้างมา เมื่อทีมปรุงรสย้ายไปเปิดร้านใหม่ ลูกค้าที่รักในรสชาติดั้งเดิมก็ทยอยตามไป ทิ้งร้านเก่าไว้กับป้ายชื่อและโต๊ะว่าง
มรสุมลูกสุดท้ายในห้องบัญชี
ช่วงปี 2012-2013 รายได้ของ Mandriva ทรุดหนัก ในปี 2013 รายได้ทั้งปีเหลือเพียง 553,000 ยูโร ราว 20 ล้านบาท สำหรับบริษัทเทคโนโลยีที่มีค่าเซิร์ฟเวอร์ ค่าพนักงาน และค่าบำรุงระบบ ตัวเลขนี้ตึงจนแทบขยับไม่ได้
ผู้บริหารชาวสวิสคนสุดท้ายพยายามปฏิรูป ลดรายจ่ายเข้มงวดจนปี 2014 รายได้เริ่มกระเตื้องและเกือบคุ้มทุนได้สำเร็จ
แต่หมัดสุดท้ายที่ทำให้น็อก ไม่ใช่เทคโนโลยีคู่แข่งหรือยอดดาวน์โหลด หากเป็นคดีฟ้องร้องจากอดีตพนักงานที่ถูกเลิกจ้าง พวกเขาชนะคดีในศาลแรงงานฝรั่งเศสซึ่งคุ้มครองลูกจ้างเข้มงวด Mandriva ต้องจ่ายเงินชดเชยก้อนใหญ่หลายแสนยูโร ในจังหวะที่เพิ่งจะหายใจได้
วันที่ 22 พฤษภาคม 2015 Mandriva จึงต้องปิดฉากลงถาวร
สิ่งที่ทิ้งไว้เบื้องหลัง
เรื่องของ Mandrake และ Mandriva สอนหลายอย่างเกี่ยวกับการทำมาหากิน
บางครั้งคุณมีผลิตภัณฑ์ที่ดี มีแฟนคลับเหนียวแน่น แต่ถ้าไม่มีแผนหาเงินที่ยั่งยืน ไม่มีกระแสเงินสดหล่อเลี้ยงทีมยามวิกฤต หรือตัดสินใจรักษาตัวเลขด้วยการไล่คนที่เป็นหัวใจของงานออกไป ฐานที่มั่นนั้นก็พร้อมทลายในวันที่พายุพัดมาพร้อมกัน
วันนี้ไม่มีชื่อ Mandrake ในสารบบธุรกิจแล้ว แต่สูตรของพวกเขาก็ไม่ได้หายไปไหน แนวคิดเรื่องความใช้ง่ายยังวิ่งอยู่ในซอฟต์แวร์ลูกหลานอย่าง Mageia และ OpenMandriva โลดแล่นอยู่ในเครื่องของคนที่ยังรักความเป็นอิสระของลินุกซ์
ทุกเรื่องราวย่อมมีชีวิตของมัน แม้ในวันที่ตัวตนดั้งเดิมจะจากไปแล้วก็ตาม